Made in Holland

Tegeltableau met een hertenjacht

Tegeltableau met een hertenjacht, 1707, tegelbakkerij De Twee Romeinen, Amsterdam, aardewerk. Keramiekmuseum Princessehof (bruikleen Amsterdam Museum)

Tegeltableau met een hertenjacht , 1707, tegelbakkerij De Twee Romeinen, Amsterdam, aardewerk. Keramiekmuseum Princessehof (bruikleen Amsterdam Museum)

Tegeltableau met hertenjacht, 1707
De Twee Romeinen, Amsterdam
aardewerk
h. 170 cm, br. 585 cm
bruikleen Amsterdam Museum

Op hertenjacht

‘Indrukwekkend’, we gebruiken het woord te pas en te onpas. Maar voor dit tegeltableau is het zeker op zijn plaats. Alleen al vanwege de omvang: het tableau bestaat uit 585 tegels, is 1.70 m hoog en maar liefst 5.85 m breed. Daarmee is het ongetwijfeld het grootste tableau in museaal bezit. Maar misschien nog wel indrukwekkender is de hoge kwaliteit van de beschilderingen en het feit dat dit alles van Nederlandse makelij is. Het tableau is in het begin van de achttiende eeuw op bestelling gemaakt in Amsterdam voor de inrichting van een stadspaleis in Lissabon. Nu, ruim driehonderd jaar later, bevindt zich het in het Princessehof. Wat is het verhaal achter dit bijzondere stuk?

In de zeventiende en achttiende eeuw telt Amsterdam verschillende fabrieken waar grote aantallen witte en blauw-wit beschilderde tegels worden gemaakt. Twee daarvan leggen zich succesvol toe op de fabricage van grote tableaus die hun weg vinden naar het buitenland, vooral naar Spanje en Portugal. Het bedrijf waar ‘ons’ tableau met de hertenjacht vandaan komt, is de tegelbakkerij De Twee Romeinen van de familie Van der Kloet aan de Prinsengracht, vlakbij de Amstel. Rond 1707 krijgt Van der Kloet een omvangrijke opdracht van een welgestelde familie uit Lissabon: voor het interieur van hun kapitale huis Galvao Mexia in de Rua dos Mouros mag hij alle betegelingen maken. Meer dan twintig tableaus met mythologische, religieuze en profane voorstellingen worden naar de Portugese hoofdstad verscheept en in het stadspaleis ondergebracht. Het tableau met de jachtscène zit daar ook bij.

Bijna tweehonderd jaar blijven de tegeltableaus op hun oorspronkelijke plek. Dan, in 1899, wordt het huis aan de Rua dos Mouros gesloopt en raken de tegels op drift. De tableaus worden in kisten opgeslagen en komen in verschillende handen. De bijbelse taferelen uit de huiskapel, acht in totaal, krijgen een nieuw onderdak, maar voor het merendeel van de stukken bestaat geen belangstelling. Het tableau met de hertenjacht komt uiteindelijk weer terecht in Nederland. Welke omzwervingen het precies heeft gemaakt, is niet bekend. We weten alleen dat het tijdens de oorlogsjaren van 1940-1945 een tussenstop heeft gemaakt in het klooster van Wisques in de omgeving van Saint-Omer in Noord-Frankrijk. Eenmaal in ons land ontfermt de Stichting Tichelaars Historisch Bezit zich in 1981over het tableau. Die besluit het te restaureren.

De restauratie blijkt hard nodig. Van de 586 tegels ontbreken er 76. Bovendien zijn 100 tegels zwaar gehavend en hebben 220 tegels een lichte beschadiging. Vooral in het midden zijn veel tegels verdwenen, waardoor er geen goed beeld meer is van de oorspronkelijke voorstelling. Dat maakt restauratie en aanvulling moeilijk. De redding komt uit Engeland. In het Department of Prints and Drawings van het British Museum bevindt zich een boekje uit 1663 met twaalf jachtscènes van de Italiaanse schilder en graveur Antonio Tempesta (1555-1630). Twee van de twaalf afbeeldingen blijken het voorbeeld te zijn geweest voor het jachttableau van Van der Kloet. De restaurator kan aan het werk!

Het in oude glorie herstelde tableau krijgt vervolgens een nieuwe bestemming. In 1991 wordt het overgedragen aan het Amsterdams Historisch Museum, waar het in het restaurant komt te hangen. Een oude Amsterdammer is weer thuis. Maar na 20 jaar volgt wederom een verhuizing.  Na de verbouwing van het restaurant in 2010 blijkt er geen plaats meer voor het tegeltableau te zijn, en zo komt het als langdurig bruikleen terecht in het Princessehof in Leeuwarden. Eind goed, al goed!

van der Kloet

Het tegeltableau met de hertenjacht is niet gedateerd noch voorzien van een signatuur. Hoe weten we dan dat het in 1707 is gemaakt bij het Amsterdamse familiebedrijf Van der Kloet? Op een van de acht tableaus met bijbelse voorstellingen, bestemd voor de huiskapel van het stadspaleis aan de Rua dos Mouros in Lissabon, heeft Willem van der Kloet zijn handtekening gezet. Dit tableau bevindt zich nu samen met de zeven andere in de Quinta de Molha Pão buiten Lissabon. Voor de datering kunnen we dichter bij huis blijven. Het Rijksmuseum in Amsterdam bezit namelijk ook een van die oorspronkelijk meer dan twintig tableaus die ter verfraaiing van het stadspaleis in Lissabon dienden. Het stelt een gezelschap aan een maaltijd op een terras voor. Aan de linkerkant op de gevel van het huis staat ‘anno 1707’.

 

Karin Gaillard, conservator Europese keramiek bij Keramiekmuseum Princessehof
Pieter-Jan Tichelaar, oud-directeur van Koninklijke Tichelaar, Makkum