Oost

Frieslandschotel

FRIESLAND, made in China

Met een diameter van bijna vijftig centimeter is deze porseleinen schotel uit de achttiende eeuw een imposant pronkstuk: in het midden is het wapenschild van Friesland geschilderd, de twee gouden leeuwen op een rood schild, met daaronder in grote letters FRIESLAND. Toch blijkt de schotel in China te zijn gemaakt. Wat is het verhaal daarachter? Waar was dit voorwerp voor bedoeld?

Deze Frieslandschotel hoort bij een mysterieuze groep van in totaal eenentwintig porseleinen schotels die allemaal werden gemaakt in China. Ze zijn gedecoreerd met de wapens van Nederlandse en Vlaamse provincies en steden, en de wapens van Engeland en Frankrijk. Sommige wapenschilden en namen komen niet overeen en soms klopt de spelling niet. Zo is op een van de schotels ‘Friesland’ overgenomen als ‘Eriglandt’.

Bord met het wapen van Friesland, China, 1710-1725, porselein, Ø 46,8 cm

Bord met het wapen van Friesland, China, 1710-1725, porselein, Ø 46,8 cm, bruikleen Ottema-Kingma Stichting
Klik op de afbeelding om te vergroten.


Rond 1700 ontstond het gebruik om vanuit Europa gedrukte of getekende voorbeelden naar China te sturen, die dan door de Chinese pottenbakkers werden gekopieerd. Dit wordt Chine de commande genoemd. In de achttiende eeuw werd dit heel populair. Chinees porselein werd gedecoreerd naar de wensen van de buitenlandse klanten, zolang ervoor betaald werd.

Het centrale wapenontwerp in deze groep van eenentwintig moet een speciale opdracht zijn geweest. In deze tijd was de Verenigde Oost-Indische Compagnie de grootste officiële opdrachtgever, maar er zijn geen VOC-opdrachten bekend voor deze wapenschotels, dus waarschijnlijk betreft het een privé-opdracht. Maar werden ze gebruikt in Nederland of door het Nederlandse VOC-personeel in Batavia? Wie maakte de keuze van de wapenschilden in deze serie? En wat doen Engeland en Frankrijk tussen de Nederlandse en Vlaamse schotels? Kortom: er zijn nog veel onbeantwoorde vragen.

Wat we wel weten, is dat deze schotels duidelijk niet bedoeld waren voor gebruik aan tafel, maar om in rijke interieurs als blikvanger te fungeren. De grote Frieslandschotel is geschilderd in onderglazuur-kobaltblauw en emailkleuren in de famille verte-stijl. Famille verte is een specifiek soort Chinees exportporselein uit het eind van de zeventiende en begin van de achttiende eeuw, waarin de groene grondkleur overheerst. Het wapenschild staat in het midden, en de rand heeft een diamantpatroon in onderglazuur-blauw, met zes uitsparingen waarop bloemstelen te zien zijn.

Familiewapens

Het Princessehof bezit ook veel met wapens gedecoreerd porselein dat wél gebruikt werd: scheerkommen, drinkbekers, potpourrivaten, borden, kopjes, theebussen, melkkannen et cetera. Hele serviezen werden door een familie besteld, waarbij het familiewapen meestal het centrale decor vormde. In China zelf kwam het gebruik van wapenserviezen niet voor, maar in Europa bestond hierin een lange traditie. Familiewapens ontstonden in de Middeleeuwen. Ridders en heren gebruikten ze om te kunnen onderscheiden wie vriend en vijand was in een oorlog. Mettertijd werd het gebruikelijk om deze wapens aan de volgende generatie door te geven, en zo ontstond de traditie van het voeren van een familiewapen. Er zijn in de achttiende eeuw zo’n 600 tot 700 wapenserviezen voor de Nederlandse markt in China gemaakt. Het bekendste daarvan is het wapen van Adriaan Valckenier (1695-1751), gouverneur-generaal van Oost Indië. Hij bestelde maar liefst vijftien verschillende serviezen. Ook andere Europese landen die actief waren in de handel in Azië bestelden grote hoeveelheden, zoals de Portugezen, Britten, Spanjaarden, Fransen en Zweden.